19 września 2026 roku na terenie zabytkowego parku przy Pałacu w Leźnie przeprowadziliśmy kolejny etap badań archeologicznych. Ich celem jest rozpoznanie historycznego zagospodarowania tego obszaru oraz udokumentowanie materialnych śladów jego użytkowania, ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń związanych z końcowym okresem II wojny światowej.

Prace prowadzono pod nadzorem archeologicznym Detekt Usługi archeologiczne Maciej Stromski, przy udziale Fundacji Latebra, Pruszczańskiego Stowarzyszenia Historyczno Poszukiwawczego Faktoria.

Historyczny zespół pałacowo parkowy w Leźnie

Dzisiejszy Pałac w Leźnie jest częścią historycznego założenia rezydencjonalnego, którego dzieje sięgają wielu stuleci. Istotny etap rozwoju majątku przypadł na pierwszą połowę XVIII wieku, kiedy z inicjatywy Jana Jerzego Przebendowskiego powstała okazała rezydencja. Źródła opisują ją jako dużą, trzykondygnacyjną budowlę na planie podkowy. W kolejnych dziesięcioleciach majątek przechodził w ręce następnych właścicieli, a jego zabudowa i otoczenie ulegały zmianom.

W 1832 roku dobra przejął Friedrich Hoene. Rodzina Hoene pozostawała związana z Leźnem aż do 1945 roku. W 1884 roku Georg Hoene rozpoczął gruntowną przebudowę wcześniejszej rezydencji. W wyniku tych prac powstał pałac w formie zachowanej zasadniczo do czasów współczesnych. Jednocześnie ukształtowano rozległy park krajobrazowy, który stał się integralną częścią całego założenia.

Z archeologicznego punktu widzenia teren ten jest szczególnie interesujący, ponieważ nakładają się tutaj ślady wielu faz użytkowania. Obejmują one funkcjonowanie nowożytnej i XIX wiecznej rezydencji, zabudowę gospodarczą, układ komunikacyjny parku, a także znacznie późniejsze ingerencje związane z wydarzeniami 1945 roku oraz powojennym użytkowaniem majątku.

Leźno w strefie działań wojennych w 1945 roku

Szczególne znaczenie dla prowadzonych obecnie badań ma końcowa faza II wojny światowej. W marcu 1945 roku Leźno znalazło się bezpośrednio w pasie niemieckiej obrony na zachodnich przedpolach Gdańska. Obszar ten stanowił część systemu pozycji, których zadaniem było opóźnienie natarcia Armii Czerwonej prowadzonego w kierunku Gdańska i Gdyni.

Według relacji Heinza Voellnera dotyczącej działań wojsk niemieckich, już od 7 marca 1945 roku w rejonie pałacu w Leźnie znajdowały się stanowiska dowodzenia piechoty i artylerii oraz punkt opatrunkowy. Oznacza to, że zespół pałacowo parkowy nie był jedynie obiektem znajdującym się przypadkowo w pobliżu frontu. Został bezpośrednio włączony w organizację niemieckiej obrony.

W połowie marca sytuacja na tym odcinku stała się szczególnie dynamiczna. 16 marca, po intensywnym przygotowaniu artyleryjskim, wojska sowieckie rozpoczęły atak pomiędzy Leźnem a Rębiechowem. W trakcie walk Niemcom nie udało się na czas zniszczyć mostu na drodze Leźno Pępowo. Obiekt został przejęty przez nacierające oddziały sowieckie, a późniejsza próba jego wysadzenia przez żołnierzy niemieckich zakończyła się niepowodzeniem. W rejonie działały również sowieckie czołgi, przeciwko którym wykorzystywano niemiecką artylerię oraz jednostki pancerne.

W walkach pod Leźnem uczestniczyły po stronie niemieckiej jednostki 252. Dywizji Piechoty, wspierane przez elementy 4. Dywizji Pancernej. Była to już faza wojny, w której oddziały niemieckie dysponowały ograniczonymi siłami i znajdowały się pod stałym naciskiem wojsk sowieckich.

Szczególnie ciężkie walki odnotowano 18 marca 1945 roku. Po całodziennych starciach niemiecka pozycja obronna związana z rejonem pałacu musiała zostać przesunięta. Jednym z powodów było przełamanie sąsiednich odcinków frontu oraz utrata strategicznie położonego wzniesienia oznaczonego na ówczesnych mapach wysokością 164,9, znajdującego się na północ od Leźna. Niemieckie próby odzyskania tego punktu, prowadzone również przy wsparciu pojazdów pancernych, nie przyniosły trwałego rezultatu.

Walki w tym rejonie trwały także w kolejnych dniach. 20 i 21 marca nacisk wojsk sowieckich koncentrował się między innymi na odcinku Bysewo Leźno. Kierunek ten miał duże znaczenie operacyjne, ponieważ prowadził dalej przez zachodnie przedpola miasta w stronę Gdańska. W następnych dniach niemiecka linia obrony była stopniowo przesuwana na wschód, a jednostki 4. Dywizji Pancernej cofały się w kierunku miasta. 23 marca wojska sowieckie osiągnęły rejon wybrzeża w okolicach Sopotu, rozdzielając niemieckie zgrupowania broniące Gdańska i Gdyni.

Działania wojenne pozostawiły ślady również w samym majątku. Materiały Uniwersytetu Gdańskiego podają, że w marcu 1945 roku Leźno zostało splądrowane przez Armię Czerwoną, a po wojnie zniszczony majątek upaństwowiono. W kolejnych latach funkcjonowało tu państwowe gospodarstwo rolne, a sposób użytkowania obiektu przyczynił się do dalszych przekształceń historycznego zespołu. W 1994 roku pałac wraz z częścią dawnego majątku został przejęty przez Uniwersytet Gdański i następnie poddany gruntownej renowacji.

Badania terenowe

Właśnie ten złożony kontekst historyczny jest jednym z powodów prowadzenia badań na terenie parku. Ich zadaniem nie jest wyłącznie pozyskiwanie pojedynczych przedmiotów. Znacznie ważniejsze jest rozpoznanie przestrzennego układu śladów zachowanych w gruncie i zestawienie ich z informacjami wynikającymi ze źródeł pisanych, materiałów kartograficznych oraz opisów działań wojennych.

Podczas prac połączyliśmy kilka metod badawczych. Wykorzystano prospekcję z użyciem wykrywaczy metali, badania georadarowe oraz punktową weryfikację wytypowanych miejsc przy użyciu minikoparki. Takie zestawienie metod pozwala porównywać wyniki prospekcji powierzchniowej i geofizycznej z rzeczywistym układem nawarstwień znajdujących się pod powierzchnią gruntu.

Wykrywacze metali umożliwiają lokalizowanie przedmiotów metalowych oraz określanie ich rozmieszczenia w terenie. W przypadku miejsca związanego z działaniami wojennymi istotny jest nie tylko sam rodzaj odnalezionych zabytków, lecz również ich kontekst i koncentracja. Odpowiednio udokumentowane zespoły znalezisk mogą wskazywać obszary intensywnie użytkowane przez wojsko, przebieg stanowisk, miejsca postoju, zaplecze oddziałów lub rejony bezpośrednich działań bojowych.

Georadar pozwala natomiast rejestrować anomalie znajdujące się pod powierzchnią ziemi bez konieczności prowadzenia szerokich wykopów. Mogą być one związane między innymi z dawnymi wykopami, zasypanymi obiektami, zmianami struktury gruntu, reliktami zabudowy lub innymi ingerencjami w historyczne warstwy terenu. Dopiero analiza wyników oraz kontrola wybranych anomalii pozwala określić ich charakter.

Zastosowanie sprzętu mechanicznego ograniczono do wytypowanych miejsc wymagających bezpośredniej weryfikacji. Pozwala to sprawdzić układ warstw i zweryfikować anomalie wskazane podczas wcześniejszych etapów prospekcji.

Cel dalszych prac

Dla prowadzonych badań szczególnie ważne będzie zestawienie lokalizacji odkrywanych zabytków i struktur z przebiegiem walk z marca 1945 roku. Informacje o funkcjonowaniu w rejonie pałacu stanowisk dowodzenia, artylerii i punktu opatrunkowego, a także o walkach prowadzonych pomiędzy Leźnem, Pępowem, Rębiechowem i Bysewem, pozwalają wyznaczyć konkretne pytania badawcze.

Analiza przestrzenna materiału może w przyszłości pomóc w określeniu sposobu wykorzystania poszczególnych części parku, lokalizacji stanowisk wojskowych oraz skali przekształceń tego terenu w ostatnich tygodniach wojny.

Prace z 19 września są zatem elementem szerszego procesu dokumentowania historii zespołu pałacowo parkowego w Leźnie. Łącząc archeologię, prospekcję geofizyczną, badania z wykorzystaniem wykrywaczy metali oraz analizę źródeł historycznych, staramy się możliwie dokładnie odtworzyć kolejne etapy użytkowania tego miejsca, ze szczególnym uwzględnieniem wydarzeń z marca 1945 roku.

Fundacja Latebra wraz z pozostałymi uczestnikami badań będzie kontynuowała dokumentowanie pozyskanych danych i ich konfrontowanie ze źródłami historycznymi. Dzięki temu pojedyncze znaleziska mogą stać się częścią znacznie szerszego obrazu wydarzeń, które rozegrały się na terenie Leźna ponad osiemdziesiąt lat temu.